Јан Баптист ван Хелмонт - „херој и будала“

„Хемијата... го подготвува умот да ги продре тајните на природата и предизвикува понатамошно истражување, повеќе од сите други науки заедно: и допира до самиот крај на вистинската реалност.“
– Јан Баптист ван Хелмонт

На 12 јануари 1580 година, во Брисел, роден е Јан Баптист ван Хелмонт – истакнат лекар, физиолог и природоистражувач. Тој работел во годините веднаш по Парацелзус и често е нарекуван „основоположник на пневматската хемија“. Денес, ван Хелмонт е најпознат по своите идеи за спонтаното создавање на живот и по воведувањето на зборот „гас“ (произведен од грчкиот збор хаос) во научната терминологија.

Јан Баптист ван Хелмонт потекнува од благородничко семејство. Неговиот татко бил јавен обвинител, но по неговата смрт во 1580 година, наследството и приходите од феудалните имоти на неговата сопруга му овозможиле финансиска независност. Студирал филозофија, теологија, природна историја и медицина на језуитскиот универзитет во Левен, каде што во 1599 година стекнал докторска титула. Веќе на 17 години работел како наставник, покажувајќи исклучителна интелигенција и образовна посветеност.

Во раниот 17-ти век патувал низ Европа, посетувајќи ги Англија, Франција, Италија и Швајцарија, каде што ги проширувал своите знаења и искуства.Во 1605 година се вратил во Амстердам, каде што практикувал медицина за време на епидемијата на чума.Следната година се населил на својот имот во Вилворде, близу Брисел, каде што посветено се занимавал со истражувања и експерименти во својата приватна лабораторија.

Маска на доктори за чума: долг нос, во кој докторите ставале различни билки, зачини и мирисни супстанци како лаванда, нане, босилек и темјан ... и стаклени очила за заштита од контакт со загадениот воздух

И покрај понудата од језуитите за влегување во црковната служба, ван Хелмонт одбрал поинаков пат. Во својата работа, ван Хелмонт се занимавал со делата на Галениус, Хипократ, Авицена и Парацелзус. Тој го сметал Парацелзус за свој идеал и бил негов следбеник, но ја отфрлил традиционалната галенска медицина. Врз основа на сопствените истражувања, доаѓал до заклучоци кои го негирале традиционалниот концепт на хуморалната патологија и затоа останува запаметен како визионер и пионер, кој успеал да ги надмине границите на своето време и да ги отвори вратите кон нови научни хоризонти.

Тоје познат и по експериментот со садот, со кој се обидел да утврди дали растенијата ја добиваат својата маса од почвата. Во овој експеримент, користел врба што тежела два килограми. Во времето на античките грчки филозофи, се верувало дека сета материја се состои од четири елементи: земја, вода, оган и воздух. Со експериментот, ван Хелмонт сакал да докаже дека само водата и воздухот се основни елементи.

Тој ја извадил врбата, ја исчистил земјата од корените и ја измерил. Потоа ја засадил во сад со внимателно измерена почва.Во текот на следните пет години, растението го поливал само со вода, без да додава ништо друго. По овој период, ја извадил врбата и повторно ги измерил и растението и почвата. Почвата изгубила само 60 грама, додека растението добило маса од77 килограми. Од ова, ван Хелмонт заклучил: „75 Килограми дрво, кора и корени произлегуваат единствено од водата“.

Подоцнежните истражувања покажаа дека растенијата, покрај водата, за својот раст користат и воздух (особено јаглерод диоксид), светлина и – во многу мали количини – хранливи материи од почвата.

Ван Хелмонт често се нарекува основоположник на пневматската хемија. Тој ги опишал различните извори на „gas sylvestre“, неговиот термин за јаглерод диоксид, вклучувајќи го гасот што се ослободува при ферментација на вино, издишување и горење на јаглен, кој е од растително потекло. Иако ги забележал големите количини јаглерод диоксид што се ослободуваат при согорување на растителна материја, не успеал да заклучи дека свежата растителна материја главно се состои од вода, а сувата од јаглерод диоксид и мала количина минерали од почвата.

Тој исто така, се смета за основоположник на јатрохемијата – дисциплина што ги опишува животните процеси како хемиски реакции, кои тој ги нарекувал „ферментации“ и ги поврзувал со „гасовити ферменти“. Во 1644 година, тој прв го синтетизирал сулфатот на бакар и амонијак (Cuprum sulphuricum ammoniatum).

Неговото откритие на јагленовите гасови и воведувањето на терминот „гас“ – кој го изведе од зборот хаос – го поставија темелот на модерната хемија. Ван Хелмонт ја промени хемијата од мистична дисциплина во наука базирана на експерименти и мерења, оставајќи зад себе значајно наследство.

Во своето време, Јан Баптист ван Хелмонт бил познат како „херој и будала“ поради својата комбинација од мистицизам, магија, алхемија и нова наука, која често ги иритирала неговите современици. Роберт Бојл, еден од неговите обожаватели, бил фасциниран од неговите откритија, но истовремено зачуден од „ненаучната бесмислица“ што ван Хелмонт ја застапувал.

Историчарите нагласуваат дека делата на ван Хелмонт се тежок предизвик за разбирање бидејќи неговото научно пишување често било измешано со ненаучни размислувања за религиозната метафизика и космологијата.На пример, ван Хелмонт верувал во спонтана генерација, во можноста за претворање на метали во злато со помош на филозофскиот камен, и дека нанесувањето маст на оружјето што предизвикало рана може да го забрза заздравувањето на истата.Еднаш, за време на дискусија со колеги и скептици, тој наводно демонстрирал како магичниот прав делува.Се вели дека тој ги замолил присутните да ја ранат својата кожа со мал засек, а потоа не ја третирал самата рана, туку мечот со кој била направена.Според приказната, раната на кожата почнала да заздравува чудесно брзо, што ги оставило сите без зборови.

Оваа демонстрација ја покажала неговата вера во т.н. „симпатетска магија“, идеја дека постои невидлива врска меѓу два објекта што се во интеракција. Ван Хелмонт верувал дека лекувањето на „оружјето“ го лекува и телото, дури и од далечина.

Секако, современите научници ја отфрлаат оваа теорија како суеверие.Но, приказната сведочи за необичната комбинација на научна љубопитност и мистицизам што го обележала животот на ван Хелмонт.

Оваа приказна го отсликува духот на времето во кое живеел ван Хелмонт – период на судир меѓу магијата и раѓањето на модерната наука.Иако многу од неговите верувања биле подоцна отфрлени, тие ја покажуваат храброста на човек кој не се плашел да експериментира и да размислува надвор од рамките на тогашното прифатено знаење.

Во времето на Јан Баптист ван Хелмонт, концептот на спонтана генерација – идејата дека животот може да се создаде од нежива материја – бил широко прифатен.Фасциниран од оваа теорија, ван Хелмонт решил да ја тестира преку свој уникатен експеримент, кој подоцна станал познат како „експериментот со глувци“.

Во своите белешки, тој опишал „рецепт“ за создавање глувци. Според него, било потребно да се земе валкана долна облека и да се стави во сад со жито. Ван Хелмонт тврдел дека за само 21 ден, комбинацијата на мирисот од потта и зрната жито предизвикувала „магичен процес“ кој создавал живи глувци.Тој забележал дека глувците што се „создавале“ во садот биле целосно формирани, способни за движење и размножување. Ван Хелмонт ова го сметал за потврда дека животот може да настане без родителски организми, директно од неживи материи.

Иако неговиот експеримент бил прифатен како можен доказ во неговото време, подоцнежните научници, како Луј Пастер, со своите експерименти докажале дека спонтаната генерација е невозможна.Тие покажале дека животот може да настане само од веќе постоечки живи организми, а не од нежива материја.

И покрај тоа што денес експериментот на ван Хелмонт за „глувци од жито“ изгледа чудно, тој е важен дел од историјата на науката. Неговата подготвеност да експериментира, дури и со необични идеи, го отсликува духот на истражување кој бил клучен за развојот на модерната наука.Овој експеримент потсетува дека дури и погрешните хипотези можат да послужат како основа за понатамошни научни откритија и подобрувања.

Овие несекојдневни тврдења, за жал, довеле до негово апсење и осуда за ерес од страна на Шпанската инквизиција.Така, дел од неговата работа, која можела да го постави темелот за понатамошен научен напредок, била засенета од неговите контроверзни верувања и судири со тогашните црковни власти.Од 1633 до 1636 година, ван Хелмонт бил ставен во домашен притвор.Прогоните од црквата завршиле дури во 1642 година, кога му било дозволено да објави трактат за лекувањето на треската.Поради овие пречки, ван Хелмонт не можел да објавува дела речиси две децении, од 1624 до 1642 година.Целосна рехабилитација добил дури во 1646 година, неколку години по неговата смрт.