Едвард Робинсон Сквиб

Времето кога медицината беше рулет со смртта

Денес, влегувањето во која било аптека е чин на апсолутна доверба.Го земаме лекот од полицата, ја читаме прецизната доза изразена во милиграми и знаеме дека супстанцата во пакувањето е безбедна, тестирана и стандардизирана.Меѓутоа, ако се вратиме во првата половина на 19 век, сликата е радикално поинаква.Фармацијата од тоа време повеќе наликувала на средновековна алхемија отколку на модерна наука.Лековите, екстрактите и тогашните први анестетици се произведувале во занаетчиски лаборатории без никаква контрола на квалитетот.Една серија од одредено медицинско шишенце можела да биде премногу слаба и неефикасна, додека следната - смртоносно токсична.

Во тој историски вакуум на беззаконие и импровизација, каде профитот честопати стоел пред човечкиот живот, се појавува еден човек со челична волја, врвно познавање на хемијата и непоколеблив морал.Неговото име е Едвард Робинсон Сквиб (Edward Robinson Squibb).Тој не само што го трансформирал начинот на кој се произведуваат лековите, туку во историјата останал запишан како еден од најголемите алтруисти на науката - човек кој одбил милијарди долари за да му подари безбедност и безболност на целото човештво.

Едвард Робинсон Сквиб е роден на 4 октомври 1819 година во Честер, Пенсилванија. Израснат во строга средина, тој уште од раната младост развил длабоко чувство за должност, дисциплина и етика. Во 1845 година дипломирал медицина на престижниот Медицински факултет „Џеферсон“ во Филаделфија, по што веднаш и се приклучил на Морнарицата на САД  како медицински офицер.

Токмуна воените бродови Сквиб се соочил со суровата реалност на тогашната медицина.Гледајќи како неговите соборци и пациенти умираат или страдаат од компликации не поради самите болести или повреди, туку поради расипани, фалсификувани или нечисти лекови набавени од приватни шпекуланти, тој решил да дејствува.Со својот остар интелект и аналитички дух, Сквиб успеал да го убеди раководството на Морнарицата дека единствен начин да се обезбеди квалитет е државата сама да ги произведува своите медицински препарати.

Во 1851 година, под негово раководство, била основана првата официјална лабораторија при Поморската болница во Бруклин. Оваа лабораторија набрзо станала епицентар на фармацевтската револуција во Америка. Помеѓу 1852 и 1857 година, Сквиб и неговиот тим развиле прецизни методи за производство на хлороформ, бизмутови соли, течни екстракти и низа други клучни препарати. Во 1858 година, воден од желбата да ја прошири својата мисија и во цивилниот сектор, тој го основал својот приватен бизнис со почетни 38 производи.Тоа било ртењето на она што до 1883 година ќе прерасне во гигантска компанија со 324 високостандардизирани медицински производи.

Најголемиот научен придонес на Сквиб е поврзан со усовршувањето на производството на диетил етер, кој во тоа време започнал масовно да се користи како прв ефикасен општ анестетик во хирургијата.

1. Синтеза и природа на диетил етерот

Диетил етерот е органско соединение со молекулска формула (CH₃CH₂)₂O(односно рационална формула CH₃-CH₂-O-CH₂-CH₃).Во лабораториски услови, тој се добива преку процес на меѓумолекулска дехидратација на етанол во присуство на силна минерална киселина, најчесто сулфурна киселина, која делува како катализатор и дехидратационо средство.

Хемискиот механизам се одвива во две главни фази:

Во првиот чекор од реакцискиот механизам, една молекула алкохол се протонира за да стане  излезна група.Во вториот чекор, втора молекула алкохол ја поместува водата од протонираниот алкохол за време на SN2 реакција, давајќи протониран етер.Во последниот чекор, овој интермедиер се депротонира за да се добие симетричен етер

Сумарната равенка на овој процес јасно покажува дека од два молекули на етанол, со елиминација на еден молекул вода, се добива еден молекул етер:

2 CH₃CH₂OH → (CH₃CH₂)₂O + H₂O

2. Елиминирање на опасностите од отворен пламен

Проблемот со кој се соочувале хемичарите пред Сквиб не бил во самата равенка, туку во физичко-хемиските својства на етерот.Диетил етерот е екстремно испарлива течност со многу ниска температура на вриење (само 34.6°C).Неговите пареи се значително потешки од воздухот, брзо се шират по подот на лабораториите и формираат експлозивни смеси со кислородот од воздухот.

Во 19 век, дестилацијата на етерот стандардно се вршела во апаратури загревани со отворен пламен (гасни пламеници или печки на јаглен).И најмалото оштетување на стаклените садови или минимално испарување надвор од системот водело до инстантна, разорна експлозија.

Сквиб направил генијален инженерски пресврт: го исфрлил отворениот пламен од лабораторијата и конструирал дестилатор кој се загревал исклучиво со помош на парна спирала. Пареата под притисок овозможувала:

• Целосно изолирање на изворот на топлина од испарливите пареи на етерот.
• Прецизна и константна контрола на температурата на точно 140°C, што спречувало прегревање на смесата и создавање на несакани нуспроизводи како што е етиленот (C₂H₄) преку внатремолекулска дехидратација:

CH₃CH₂OH →CH₂=CH₂ + H₂O

Благодарение на оваа иновација, лабораторијата во Бруклин започнала да произведува диетил етер со апсолутна чистота и конзистентност, кој станал златен стандард за безбедна анестезија во воените и цивилните болници.

Иако неговиот изум бил дизајниран да спречи трагедии, суровата иронија на судбината не го заобиколила Сквиб. Во декември 1858 година, во неговата новооснована приватна лабораторија во Бруклин, се случила катастрофална несреќа. Еден од неговите млади асистенти, невнимателно ракувајќи со голем сад полн со свежо дестилиран, зовриен етер, го истурил во близина на индиректен извор на топлина.Пареите моментално се запалиле и целата просторија избувнала во разорна експлозија.

Сцената што следувала ја покажува фасцинатната психолошка конституција на овој научник.Наместо да истрча надвор за да го спаси сопствениот живот, Сквиб знаел дека во пламенот се наоѓаат неговите тетратки со долгогодишни истражувања, формули и протоколи за чистота на лековите.Тој бил свесен дека ако тие изгорат, медицинскиот напредок ќе се врати со години наназад.Без двоумење, Сквиб се фрлил во срцето на пожарот, ги дофатил скапоцените документи и успеал да излезе од зградата, но по цена на страшна физичка деструкција.

Излегол од пеколот како жив факел.Огнот му ги деформирал рацете и му нанел страшни изгореници од трет степен на лицето, при што целосно му ги уништил и изгорел очните капаци.

Оваа трагедија го оставила Сквиб во еден бизарен, мачен и доживотен физички парадокс: тој повеќе никогаш не можел да ги затвори очите. До крајот на својот живот, Сквиб морал да спие со целосно отворени очи, принуден секоја вечер да става специјално конструирани превези за да ја задржи влажноста на очите и да го спречи трајното слепило.Неговите раце останале делумно згрчени и полни со лузни.Сепак, штом неговите рани заздравеле по неколкумесечно мачно лекување, со деформираните раце и оштетениот вид, тој веднаш се вратил на работа и изградил уште поголема, помодерна лабораторија.

Во ера кога индустриската револуција во САД создавала безмилосни капиталистички магнати и кога патентирањето на секој мал изум значело огромно лично богатство, постапката на Сквиб по неговото откритие ја шокирала јавноста.Тој категорично одбил да го патентира својот процес за безбедна дестилација на етер.

Наместо да постави монопол врз анестетикот и да наплаќа астрономски суми за секое шишенце етер користено во хируршките сали, Сквиб избрал целосен алтруизам.Тој ги објавил сите свои технички цртежи, биохемиски процеси и упатства во медицинските списанија од тоа време. Неговата логика била кристално јасна и длабоко хумана: ако еден лек или технологија може да ја спречи човечката болка и да спаси живот, тогаш тоа откритие му припаѓа на светот, а не на нечија банкарска сметка.

Со овој чин на врвна етичка одговорност, името на Едвард Робинсон Сквиб се запишува во најтесниот круг на титани на научниот алтруизам, рамо до рамо со две други колосални фигури:

1. Луј Пастер (Louis Pasteur)

Францускиот хемичар и микробиолог кој го спаси светот од беснило, антракс и колера.Пастер одбил да ги патентира своите револуционерни процеси за пастеризација на храната и формулациите на вакцините, сметајќи дека комерцијализацијата на здравјето е под честа на еден научник.Неговиот мотив бил напредокот на медицината и заштитата на човештвото.

2. Џонас Салк (Jonas Salk)

Човекот кој во 1955 година ја разви првата успешна вакцина против детска парализа (полиомиелитис) - болест која осакатувала и убивала стотици илјади деца годишно. Кога во едно познато телевизиско интервју го прашале кој е сопственик на патентот за оваа чудотворна вакцина, Салк мирно погледнал во камерата и одговорил со култната реченица:„Па, би рекол дека народот е сопственик. Не постои патент. Можете ли да го патентирате сонцето?“

Ако Салк ја патентирал својата вакцина, ќе станел најбогатиот човек во светот, со заработка која денес би се проценувала на десетици милијарди долари.Истото важи и за Сквиб - неговиот чист етер можел да му донесе незамисливо богатство.Но, и двајцата избрале бесмртност во срцата на човештвото наместо привремен луксуз.

Пожртвуваноста на Сквиб се исплатела на највисоко ниво за време на Американската граѓанска војна (1861–1865).Неговата лабораторија работела деноноќно за да ги снабди медицинските трупи на Унијата со анестетици и лекови.Илјадници брутални воени операции и ампутации на терен биле изведени целосно безболно токму благодарение на неговиот етер и хлороформ (CHCl₃). Воените лекари и ранетите војници знаеле дека шишенцето со ознака „Squibb“ гарантира безбедност и чистота која не подлежи на сомнеж.

Сквиб не застанал тука.Тој бил еден од главните иницијатори и двигатели за создавањето на Фармакопејата на Соединетите Американски Држави (USP)- официјалната книга на стандарди за сите лекови.Неговата упорна борба против лажните лекови резултирала со донесување на првите строги закони за храна и лекови во САД.

Бизнисот што го започнал скромно во 1858 година, базиран исклучиво на етичко производство, со текот на децениите продолжил да расте.Во 20 век, по серија спојувања, ова претпријатие се трансформирало во еден од најголемите глобални биофармацевтски гиганти во светот, денес познат под името Bristol Myers Squibb (BMS).Корпорацијата денес вреди милијарди долари и произведува врвни лекови против рак, кардиоваскуларни и имунолошки заболувања, но нејзиниот темел е поставен врз изгорените и лузни од оган раце на Едвард Сквиб.

Едвард Робинсон Сквиб починал на 25 октомври 1900 година во својот дом во Бруклин. Зад себе оставил свет кој бил значително побезбеден и похуман од оној во кој се родил.

Неговиот живот нуди една безвременска парадоксална слика: човек со изгорени очи, кој поради својата храброст морал цел живот да спие со отворени очи, им овозможил на милиони уплашени пациенти на операционите маси ширум светот мирно, безболно и безбедно да ги затворат очите.

За учениците по хемија и медицина, Сквиб е потсетник дека науката не е само збир од суви дефиниции, стехиометриски пресметки и лабораториски стаклени садови.Хемијата е моќна алатка која, кога е водена од висока човечка етика и подготвеност за лична жртва, има капацитет буквално да ја избрише болката од човечката егзистенција.Неговото место рамо до рамо со Пастер и Салк е потврда дека најголемите умови се секогаш оние кои поседуваат и најголеми срца.