Џозеф Пристли

„Само пред околу седумдесет години хемијата, како зрно семе од зрел плод, се одвои од другите природни науки. Со Блек, Кавендиш и Пристли започна нејзината нова ера. Медицината, фармацијата и применетите уметности ја подготвија почвата врз која ова семе требаше да 'рти и да процвета“.

Justus von Liebig
Familiar Letters on Chemistry (1851)

Џозеф Пристли не беше само обичен научник кој поминувал часови меѓу епруветите; тој беше човек на контрасти – теолог по вокација, бунтовник по убедување и хемичар по љубопитност. Роден во 1733 година во Англија, во скромно семејство на верски дисиденти, неговиот живот беше постојана потрага по вистината, без разлика дали таа се наоѓала во старите списи или во невидливите гасови.

Неговиот пат кон научната бесмртност започна на прилично необично место – во една локална пиварница, лоцирана веднаш до неговиот дом во Лидс. Додека другите таму гледале само пиво и работа, Пристли бил фасциниран од „невидливата магла“ што лебдела над големите каци за ферментација. Овој „фиксен воздух“, кој денес го знаеме како јаглерод диоксид, станал неговата прва голема опсесија. Еднаш, обидувајќи се да го префрли тој гас во чаша обична вода, тој случајно ја измислил сода-водата.

Самиот запишал со возбуда дека водата добила „многу пријатен вкус, сличен на оној на природните минерални води“, не сонувајќи дека токму тој едноставен експеримент ќе биде темел на една огромна модерна индустрија за газирани пијалаци. За овој изум подоцна го добил престижниот Коплиев медал, иако самиот скромно сметал дека тоа е само забавна нуспојава на неговите сериозни истражувања.

Додека седел на својата работна маса, опкружен со хартии и белешки, Пристли направил уште едно секојдневно откритие кое денес го користи секое дете во училиште. Забележал дека едно парче „еластична смола“, донесена од Бразил, ги брише трагите од графитен молив многу подобро од парче бајат леб, кој дотогаш се користел за таа намена. Тој бил толку воодушевен од способноста на овој материјал да ја „избрише“ (to rub out) трагата, што на овој материјал му го дал англиското име rubber, односно гума за бришење. Со ова тој не само што ни подари алатка за корегирање на грешките на хартија, туку и ја постави основата за именување на цела класа полимери кои подоцна целосно ќе го променат светот на индустријата.

Неговиот најголем научен триумф се случил во жешкото лето на 1 август 1774 година, кога ја искористил моќта на сонцето за да ги открие најдлабоките тајни на материјата. Користејќи огромна леќа за фокусирање на сончевите зраци, тој загревал примерок од црвен живин оксид во затворен стаклен сад. Реакцијата на термичко разложување може да се прикаже со равенката:

2HgO(s) → 2Hg(l) + O₂(g)

Во текот на оваа реакција се ослободил гас каков што човештвото дотогаш не познавало. Пристли забележал дека во овој нов воздух свеќата гори со неверојатен сјај, а едно мало парче усвитено дрво повторно пламнува како да е потопено во чист оган.

Неговата љубопитност не запрела тука и тој станал првиот човек кој свесно вдишал чист кислород. „Чувството во моите гради не беше необично,“ запишал тој подоцна, „но ми се чинеше дека по некое време се чувствувам необично лесно и пријатно.“ Со својот препознатлив хумор, тој додал дека можеби еден ден овој „чист воздух“ ќе стане луксузен артикл кој само богатите ќе можат да си го дозволат како уживање, иако дотогаш само два лабораториски глувци и тој самиот ја имале таа привилегија.

Сепак, иронијата на неговиот научен гениј лежи во тоа што до крајот на својот живот тој останал заробен во застарената теорија за флогистон. Тој цврсто верувал дека согорувањето е процес на ослободување на невидлива супстанца, па затоа својот нов гас го нарекол „дефлогистиран воздух“. Ова е една од најголемите иронии во историјата на науката – човекот кој го изолирал кислородот и ги поставил темелите на модерната хемија, никогаш вистински не прифатил што точно открил.

Кога го посетил Париз и му го покажал експериментот на Антоан Лавоазје, францускиот научник веднаш сфатил дека флогистонот е мит. Додека Лавоазје градел нова научна теорија врз неговите откритија, Пристли до последен здив продолжил да ја брани својата стара идеја.

Покрај кислородот, Пристли бил вистински мајстор во изолирањето гасови. Тој прв го добил амонијакот (NH₃), кој го нарекувал „алкален воздух“, а го изолирал и сулфур диоксидот (SO₂) преку реакцијата:

Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O

Тој исто така го проучувал и азотниот оксид (N₂O), подоцна познат како „гас за смеење“, кој ќе стане важен анестетик во медицината.

Пристли беше и првиот научник кој ја насети „тивката соработка“ меѓу светот на растенијата и светот на животните. Во време кога луѓето верувале дека растенијата само пасивно ја црпат храната од земјата, тој со своите познати експерименти со гранче нане и свеќа под стаклено ѕвоно покажал дека растенијата го „поправаат“ воздухот што го „расипуваат“ дишењето и пламенот.

Ова е првиот експериментален чекор кон разбирањето на фотосинтезата, процес што денес го претставуваме со равенката:

6CO₂ + 6H₂O + светлина → C₆H₁₂O₆ + 6O₂

Со искрен восхит тој заклучил дека природата поседува совршен систем на самоодржување и рециклирање, во кој секој организам придонесува за рамнотежата на животот.

Животот на овој голем истражувач не поминал без страдања. Неговата поддршка за слободната мисла и идеалите на Француската револуција го направила мета на политички прогон. Во 1791 година гневна толпа во Бирмингем, поттикната од политичка омраза, целосно ја запалила неговата куќа и лабораторија. Тој изгубил сè – своите ракописи, инструментите и лабораторијата – но и во тие моменти покажал неверојатно достоинство, изјавувајќи дека им простува на напаѓачите. На крајот бил принуден да емигрира во Америка, каде што го поминал остатокот од својот живот во Пенсилванија, продолжувајќи со научната работа до самиот крај. Починал во 1804 година.

Џозеф Пристли останува запаметен како човек со немирен дух, кој не се плашел да поставува прашања. За него науката била најмоќната алатка за ослободување на човечкиот ум, а секое ново откритие не било крај, туку почеток на уште подлабоки и поубави тајни на природата.

Една моќна мисла на Џозеф Пристли, роден во ерата на промени, ерата на просветителството, кога науката почнала да се гледа како поле на проучување одвоено од филозофијата и теологијата. „Мудроста на една генерација ќе биде глупост за следната“.