Julius Arthur Nieuwland

Оваа супстанца е „премногу опасна за свет што сака да се нарече цивилизиран“.

Во историјата на науката ретки се личностите кои не само што ги премостиле, туку и живееле во јадрото на две наизглед спротивставени вистини – верата и експериментот. Јулиус Артур Нивланд (1878–1936) бил токму таков човек. Свештеник во мантија и научник во лабораториски мантил, тој го поминал својот живот на границата меѓу молитвата и молекулите. Од неговите истражувања произлегле и еден од најстрашните воени отрови и еден од најкорисните материјали на модерниот свет. Во таа контрадикција се содржи целата човечка драма на науката.

Нивланд е роден во белгиското село Хансбеке, но судбината рано го однела преку океанот, во Саут Бенд, Индијана, во сенката на Универзитетот Нотр Дам. Таму го обликувал својот двоен идентитет. Теологијата и хемијата не биле за него спротивни патишта, туку различни јазици за иста вистина. Во 1903 година бил ракоположен за свештеник, а само една година подоцна докторирал органска хемија. Темата на неговиот докторат – реакциите на ацетиленот – тогаш се сметала за опасна и речиси ексцентрична. Но токму во таа нестабилна молекула тој го пронашол клучот кон иднината.

Ацетиленот, со својата тројна врска, е молекула полна со напон, како затегната жица што чека допир. Нивланд бил фасциниран од нејзината енергија и од начинот на кој таа може да се пренасочи. Во еден од експериментите, кога ацетиленот реагирал со арсен трихлорид, се создало ново органоарсенско соединение. Во моментот кога дел од испарувањата протекол низ стаклената апаратура, Нивланд го почувствувал пеколот на сопственото тело: печење, вртоглавица, слепило и крваво повраќање. Со денови лежел на границата меѓу живот и смрт.

Подоцна запишал дека таа супстанца е „премногу опасна за свет што сака да се нарече цивилизиран“. Како свештеник, тој одбил да ја развива понатаму.

AsCl₃ + C₂H₂ → ClCHCHAsCl₂

Неговите белешки, сепак, не исчезнале. Тие биле преземени од воените лаборатории, каде што соединението било наречено луизит. Соединението се добивало на ист начин, со додавање на арсен(III) хлорид кон ацетилен во присуство на соодветен катализатор:

AsCl₃ + C₂H₂ →  ClCHCHAsCl₂ (Луизит)

Овој хемиски процес може да се повтори втор или трет пат, при што како нуспроизводи се добиваат луизит 2 и луизит 3.

Луизитот, како и другите арсенови хлориди, хидролизира во вода формирајќи хлороводородна киселина и хлоровинилаксенозен оксид (послаб меурлив агенс):

ClCHCHAsCl₂ + 2H₂O → ClCHCHAs(OH)₂ + 2HCl

Оваа реакција се забрзува во алкални раствори и формира ацетилен и тринатриум арсенат.

Интересно е што, иако било масовно произведено во последните години од Првата светска војна, луизитот речиси сигурно не бил употребен на бојното поле, бидејќи војната завршила пред да биде оперативно распоредено. Така, неговата најмрачна сенка останала повеќе закана отколку реалност.

Труењето со луизит е исклучително болно и сурово бидејќи тој делува како силен меурлив агенс (везикант), но за разлика од „сенф-гасот“ (mustard gas), симптомите кај луизитот се појавуваат веднаш.

• Моментална болка: За разлика од другите бојни отрови, печењето на кожата и очите се чувствува веднаш.
• Страшни плускавци: Во рок од 12 часа се појавуваат длабоки, течни рани кои тешко зараснуваат бидејќи ткивото е отруено со арсен.
• Слепило: Дури и најмала капка во окото предизвикува трајно оштетување на рожницата за само неколку минути.
• „Луизитен шок“: Арсенот продира во крвта, ги уништува капиларите и предизвикува нагол пад на притисокот и отказ на органите (црн дроб и бубрези).
• Гушење: Ако се вдише, ги „пали“ дишните патишта и ги полни белите дробови со течност.

Но неговиот симболизам бил доволен. Луизитот имал необично својство: мирисал на гераниум – мек, цветен, скоро нежен. Се раскажува дека подоцна, во воени вежби и тестирања, војниците кои минувале покрај градини и полиња со цвеќиња чувствувале страв и немир, бидејќи мирисот на цветот ги потсетувал на „росата на смртта“. Така, дури и природната убавина добила сенка на сомнеж.

И токму тука лежи најдлабокиот парадокс. Од истата хемиска фасцинација, од истиот ацетилен, Нивланд тргнал по поинаков пат. Менувајќи го катализаторот, тој наместо отров добил мономер – винил ацетилен. Кога оваа патека ја презеле индустриските хемичари и кога во неа бил внесен хлор, се родил хлоропренот.

Во овој процес, ацетиленот се димеризира за да се добие винил ацетилен, кој потоа се комбинира со хлороводород  за да се добие 4-хлоро-1,2-бутадиен, кој во присуство на бакар(I) хлорид, се преуредува во целниот 2-хлоробута-1,3-диен.

Од него, преку полимеризација, настанал неопренот – првата навистина успешна синтетичка гума. Материјал што не старее, не пука и не се плаши од студ, масло или сонце.

Така, од истата реакциска почва никнале и сенката и светлината. Една молекула, две судбини.

Нивланд не ја следел славата. Кога корпорациите заработувале милиони од неопренот, тој останал професор со скромна плата и свештеничка тишина. Своите приходи ги донирал на универзитетот, велејќи дека не сака да поседува молекули, туку да ги разбере. Студентите го паметеле како човек со тивка насмевка и длабока почит кон ризикот.

Нивланд починал ненадејно во 1936 година, токму во лабораторијата – местото каде што верата и науката кај него никогаш не биле разделени. Зад себе оставил материјал што го направи светот поиздржлив и приказна што нè тера да се запрашаме: не што можеме да создадеме, туку што сме должни да направиме со она што го создаваме.

Неговото наследство не е само во неопренот, ниту во сенката на луизитот. Тоа е во пораката дека науката е моќ, а моралот е нејзиниот единствен компас.