Фридрих Сертирнер

До почетокот на XIX век, медицината и аптекарството наликуваа на средновековна лотарија. Кога исцелителите и лекарите од тоа време третираа болка, тие се потпираа на сурови, непреработени природни материјали – главно на опиумот (засушениот млечен сок од афионот, Papaver somniferum).

Проблемот со овој пристап беше фундаментален: ниту една реколта не беше идентична со претходната. Еден примерок од опиум можеше да биде премногу слаб и да не донесе никакво олеснување, додека друг – премногу силен, со што пациентот лесно завршуваше во фатална кома поради предозирање. Науката од тоа време веруваше дека растенијата дејствуваат како неразделна „жива целина“ и дека нивната медицинска моќ не може да се изолира во една единствена супстанца.

Во такви околности, еден млад, речиси анонимен германски аптекарски помошник по име Фридрих Сертирнер (Friedrich Wilhelm Adam Sertürner) направи револуционерен пресврт. Тој покажа дека комплексниот медицински ефект на едно растение може да се сведе на една чиста, кристална хемиска супстанца. Со изолирањето на морфиумот, Сертирнер не само што го откри првиот вистински силен аналгетик во историјата, туку и со еден потег ја основаше хемијата на алкалоидите и ја постави сопствената црта меѓу старата алхемија и модерната фармакологија.

Фридрих Сертирнер е роден на 19 јуни 1783 година во Ноехаус, Германија. Неговиот татко бил австриски инженер кој работел за локалниот принц-бискуп. Меѓутоа, среќното детство на Фридрих нагло завршило кога на неполни десет години останал сирак, без никакви финансиски средства. Поради сиромаштијата, тој немал можност да посетува престижни универзитети.

На 16-годишна возраст, во 1799 година, Сертирнер започнал чиракување кај угледниот дворски аптекар Франц Антон Крамер во градот Падерборн. Токму во оваа мала лабораторија, опкружен со реторти, малтери и порцелански садови, младиот Фридрих поминал безброј ноќи фасциниран од хемиските процеси. Неговата опсесија станал опиумот. Тој бил решен да ја открие „магичната компонента“ која ги заспива луѓето и ги смирува најстрашните болки.

Во 1805 година, на само 21 година, Сертирнер успеал да ја изолира таа супстанца. Иако неговите први трудови биле објавени во 1806 година, научната елита целосно ги игнорирала неговите откритија повеќе од десет години, сметајќи го за „обичен и неискусен аптекарски помошник“. По долгогодишна борба за признание и работа во различни аптеки (во Ајнбек и Хамелн), неговиот труд конечно бил препознаен дури околу 1817 година, кога славниот француски хемичар Жозеф Луј Ге-Лисак ја воочил важноста на неговото откритие. На Сертирнер му бил доделен почесен докторат во Јена, а во 1831 година ја добил и престижната награда „Монтион“ од Француската академија на науките. Сепак, признанијата пристигнале доцна за да му донесат душевен мир. Сертирнер починал на 20 февруари 1841 година во Хамелн, на 57-годишна возраст, осамен и скршен од болести.

Пред Сертирнер, доминантна догма во растителната хемија била дека сите активни материи изолирани од растенијата мора да бидат киселини или неутрални супстанци. Сертирнер го докажал спротивното: тој изолирал супстанца која покажувала базни (алкални) својства. Поради ова, германскиот хемичар Карл Мајснер во 1819 година го вовел терминот „алкалоиди“ (што буквално значи слични на алкалии/бази) за да ја дефинира оваа нова класа на азотни растителни соединенија.

Сертирнер го третирал опиумот со топла вода, а потоа го нанесувал растворот со амонијак (NH₃). Притоа доаѓало до таложење на жолтеникаво-сивкав кристален прав. Тој прав понатаму го прочистувал со разредени киселини и алкохол за да добие чисти, безбојни и горчливи кристали.

Тој исто така сфатил дека морфиумот во самиот опиум е врзан за една специфична органска киселина, која ја нарекол меконска киселина (од грчкиот збор mekon – афион). Меконската киселина (C₇H₄O₇) формира карактеристичен црвен комплекс со железо(III) јони, што подоцна со децении се користело како примарен доказ за присуство на опиум:

C₇H₄O₇+Fe³⁺→[Fe(C₇H₃O₇)]²⁺+H⁺(интензивно црвен комплекс)

Морфиумот е исклучително комплексен пентацикличен алкалоид, со хемиска формула:C₁₇H₁₉NO₃

Неговата структура содржи бензенски прстен, пиперидински прстен (кој го содржи клучниот терцијарен азотен атом што му ги дава базните својства), како и фурански прстен со неколку хидроксилни (−OH) групи. Токму овој азотен атом овозможува морфиумот лесно да реагира со киселини и да формира соли раствориви во вода, како што е морфиум сулфат, форма во која и денес најчесто се администрира во медицината:

2C₁₇H₁₉NO₃+H₂SO₄→(C₁₇H₁₉NO₃)₂⋅H₂SO₄

Животот на Фридрих Сертирнер е исполнет со речиси неверојатни приказни кои ја отсликуваат опасната реалност на научните истражувања во тоа време, кога лабораторискиот глушец и првиот човечки пациент најчесто бил самиот научник.

Сертирнер забележал дека кога им давал мали количини од изолираните кристали на кучиња и мачки во лабораторијата, тие не само што заспивале, туку влегувале во толку длабок сон што ниту еден надворешен стимул не можел да ги разбуди, притоа не покажувајќи знаци на болка. Фасциниран од оваа моќ, тој го крстил соединението морфиум (првично morphium), во чест на Морфеј, грчкиот бог на соништата.

Кога Сертирнер ги објавил своите трудови, тогашните авторитети го исмеале. Налутен и фрустриран од нивната ароганција, тој решил да изведе круцијален доказ кој лесно можел да заврши трагично.

Една вечер, тој поканил три негови помлади пријатели во својата лабораторија. Наместо класично послужување, тој им понудил да учествуваат во она што денес би го нарекле „клиничко тестирање со висок ризик“. Сертирнер одмерил дози од по 100 милиграми чист морфиум за секого од нив, вклучувајќи се и себеси. За споредба, денешната максимална почетна медицинска доза за силна болка изнесува само 5 до 10 милиграми!Она што следувало било вистински кошмар:

По само неколку минути, кај сите четворица настапила силна еуфорија, проследена со екстремна вртоглавица и зашеметеност. Набрзо пријателите почнале да паѓаат во бессознание, а нивното дишење станало опасно забавено (морфиумот го парализира центарот за дишење во мозокот). Сертирнер, иако едвај свесен и во тешка полукома, сфатил дека направил катастрофална грешка во пресметката на дозата. Со последните сили, тој ги натерал своите пријатели да испијат голема количина на разредена оцетна киселина (CH₃COOH) за да предизвикаат силно повраќање и да го исфрлат неотратениот морфиум од желудникот.

Преживеале по чиста случајност. Следните неколку дена ги поминале во тешка депресија, хронична мачнина и главоболки, но јавноста добила непобитен доказ: морфиумот бил изолиран, чист и неверојатно моќен.

За жал, Сертирнер прв го открил и најстрашниот несакан ефект на својот лек – зависноста. Во текот на долгогодишните експерименти и обиди да си ги олесни сопствените болки од хроничен гихт, тој самиот развил силна физичка и психичка зависност од морфиум. Историските записи покажуваат дека неговиот приватен живот бил целосно девастиран; неговата сопруга исто така станала тежок зависник од супстанцијата што ја создал нејзиниот сопруг.

Во средните години од животот, Сертирнер почнал да покажува знаци на сериозно ментално растројство. Денес научниците дебатираат дали неговото „лудило“ и параноја биле чист психотичен резултат на долготрајна злоупотреба на морфиум, или пак последица на хронично професионално труење со тешки метали (како жива и олово) и токсични гасови со кои редовно работел во лошо вентилираните простории. Тој станал екстремно сомничав, се повлекол од светот, бил убеден дека неговите колеги коваат заговори за да му ја украдат научната слава и пишувал долги, конфузни теоретски трудови за физика и хемија кои немале никаква врска со реалноста.

Откритието на Фридрих Сертирнер останува еден од најголемите двосечни мечеви во историјата на човештвото. Од една страна, изолирањето на морфиумот овозможи развој на модерната хирургија, воената медицина и палијативната нега. Без него, милиони луѓе низ вековите би биле осудени на незамисливи физички маки при тешки операции, трауми или терминални болести.

Од друга страна, Сертирнер го отвори патот кон синтезата на уште поопасни деривати, како што е хероинот (диацетилморфиум), кој беше синтетизиран кон крајот на XIX век како „независна алтернатива“ на морфиумот, само за да предизвика уште поголема глобална трагедија.

Фридрих Сертирнер е совршен архитип на романтичарски, опсесивен научник. Неговиот генијален ум успеа да ја скроти природата и да го дестилира „сонот“ во чисто кристално стакло, но во тој процес, тој ја плати највисоката можна цена – сопствениот разум и здравје. Неговото наследство живее во секоја ампула, во секој софистициран лек и во секоја модерна лабораторија која денес, користејќи ги принципите што тој ги постави, се обидува да најде лек за човечкото страдање.

 Е-ХЕМИЈА СЕ БОРИ ПРОТИВ СЕКАКОВ ВИД НА ЗЛОУПОТРЕБА НА ДРОГАТА !!!