Фитонциди

Фитонцидите не претставуваат една единствена хемиска супстанца, туку се комплексен „коктел“ од стотици секундарни метаболити. Растенијата ги синтетизираат преку сложени биохемиски патишта, главно како одговор на стрес, механичко оштетување или напад од штетници.

Од хемиски аспект, фитонцидите главно се класифицираат во неколку големи групи на органски соединенија:

А. Терпени и терпеноиди

Ова е најбројната и најзначајната група на фитонциди, особено кај зимзелените дрвја (четинари). Терпените се деривати на изопренските единици (C₅H₈). Тие се лесно испарливи и се главните виновници за препознатливиот, пријатен мирис на шумата.

• Алфа-пинен и бета-пинен: Овие монотерпени се доминантни кај борот, елата и смреката. Имаат изразено антибактериско дејство и можат да ги пенетрираат клеточните мембрани на патогените микроорганизми.
• Лимонен: Терпен со силен цитрусен мирис, присутен кај многу растенија, кој покажува моќни антифунгални (против габички) својства.
• Камфен: Присутен во смолата на четинарите, познат по своето антисептичко дејство.
• И многу други со сличнио својства...

Б. Сулфурни соединенија (Тиосулфинати)

Овие фитонциди се карактеристични за растенијата од фамилијата Alliaceae (лук, кромид).

• Алицин: Најпознатиот пример. Кога клетката на лукот ќе се оштети, ензимот алиназа реагира со аминокиселината алиин, при што се создава алицин. Ова соединение има антибиотски спектар поширок од многу комерцијални антибиотици и е способно да го потисне растот на Грам-позитивни и Грам-негативни бактерии.

В. Фенолни соединенија и флавоноиди

Овие молекули содржат еден или повеќе бензенови прстени со хидроксилни групи. Тие дејствуваат како моќни антиоксиданси и имаат способност да ги преципитираат (таложат) протеините на бактериските клеточни ѕидови, со што ги деактивираат ензимите на патогените.

Шумата како стерилна лабораторија и хемиска одбрана

Во урбаните средини, еден кубен метар воздух содржи милиони суспендирани честички, прашина, издувни гасови и огромен број бактериски колонии. Спротивно на тоа, во срцето на една густа зимзелена шума, воздухот е приближно стерилен.

Еколошките истражувања покажуваат дека еден хектар на смрекова или борова шума може да лачи помеѓу 5 и 30 килограми испарливи фитонциди во текот на едно деноноќие. Ова огромно количество хемиски супстанци постојано го „чисти“ воздухот. Во еден кубен метар длабок шумски воздух, бројот на живи микроорганизми често паѓа под 500 единици. За споредба, според медицинските стандарди, воздухот во оперативните сали во болниците дозволува до 1000 микроорганизми по кубен метар, што значи дека шумскиот воздух природно го задоволува или надминува овој критериум за чистота.

Оваа појава била клучна во ерата пред пронаоѓањето на антибиотиците. Поради изразеното бактерицидно дејство на фитонцидите од бор, сите светски санаториуми за третман на белодробни заболувања (особено туберкулоза) биле наменски градени во појаси со густи зимзелени шуми. Пациентите кои престојувале таму едноставно со секое вдишување примале природна инхалациона терапија.

Биомедицинско влијание врз човечкиот организам

Како фитонцидите, кои се наменети за одбрана на растенијата, му помагаат на човекот? Одговорот лежи во инхалационата биохемија. Кога се движиме низ шума, фитонцидите преку респираторниот систем навлегуваат во нашиот крвоток, каде што предизвикуваат серија на позитивни физиолошки реакции.

Активација на NK-клетките (Natural Killer Cells)

Едно од најзначајните медицински откритија поврзани со фитонцидите доаѓа од Јапонија, предводено од д-р Кинг Ли од Медицинскиот факултет во Токио. Неговите студии покажаа дека вдишувањето на фитонциди (особено пинен и лимонен) драматично го зголемува бројот и активноста на природните клетки убијци (NK-клетки) кај луѓето. NK-клетките се тип на бели крвни зрнца кои играат клучна улога во имунолошкиот систем. Тие се одговорни за препознавање и уништување на клетки заразени со вируси, како и на канцерогени клетки. По тридневен престој во шума, активноста на овие клетки кај испитаниците се зголемувала за над 50%, а овој благопријатен ефект траел и до еден месец по враќањето во урбаната средина.

Фитонцидите имаат директно влијание врз автономниот нервен систем. Нивното вдишување ја потиснува активноста на симпатичкиот нервен систем (одговорен за реакцијата „бори се или бегај“) и го активира парасимпатичкиот нервен систем (одговорен за одмор, регенерација и варење). Ова резултира со:

• Значително намалување на нивото на кортизол (главниот хормон на стресот) во крвта и плунката.
• Намалување на адреналинот и норадреналинот.
• Стабилизација на крвниот притисок и забавување на пулсот, што го растоварува кардиоваскуларниот систем.

Истражувањата на молекуларно ниво потврдуваат дека фитонцидите ја зголемуваат концентрацијата на внатреклеточните антиканцерогени протеини, како што се перфорин, гранзимин А и гранулизин. Овие протеини предизвикуваат апоптоза (програмирана клеточна смрт) на мутираните или туморските клетки, со што директно делуваат како превенција од малигни заболувања.

Феноменот „шинрин-јоку“

Свесно за овие биохемиски процеси, Министерството за земјоделство, шумарство и рибарство на Јапонија во 1982 година го официјализираше терминот Шинрин-јоку (Shinrin-yoku), што во превод значи „Капење во шумски воздух“.

Ова не е класично планинарење или спортско трчање, туку претставува терапевтска пракса при која личноста преку сите пет сетила се поврзува со шумската средина. Главната цел е да се забави темпото и да се овозможи максимална апсорпција на фитонцидите преку бавно, длабоко дишење. Денес, оваа пракса е дел од официјалната превентивна медицина во Јапонија, Јужна Кореја и многу европски земји, каде што лекарите буквално ја препишуваат прошетката во шума како рецепт против „burnout“ (прегореност од работа), анксиозност и хроничен замор.

Фитонцидите претставуваат совршен пример за тоа како природата функционира како еден меѓусебно поврзан и кохезивен систем. Она што започнува како сурова, еволутивна хемиска одбрана на едно дрво против микроскопски габи или инсекти, на крајот се претвора во лековит благослов за човечкото здравје.

Прошетката низ шума не е само убаво визуелно искуство или бегство од градскиот метеж – таа е активна биохемиска терапија. Во време кога модерното општество се соочува со пандемија на стрес, кардиоваскуларни болести и пад на имунитетот, шумите ни го нудат најефикасниот и потполно бесплатен лек. Преку зачувување на шумските екосистеми, ние всушност го зачувуваме најголемиот природен генератор на стерилен воздух и здравје на планетата Земја.