Хаим Вајзман

Историјата ретко бележи личности кои подеднакво успеваат да ги променат текот на науката и текот на геополитиката. Хаим Вајзман (Chaim Weizmann, 1874–1952) е токму таква фигура. Како брилијантен руско-британско-израелски хемичар, неговиот научен пробив со бактериска ферментација го решил воениот проблем на Велика Британија за време на Првата светска војна. Меѓутоа, неговата вистинска амбиција не била поврзана со лабораторијата, туку со остварувањето на долгогодишниот сон на неговиот народ. Наградата што ја побарал за своето откритие не била финансиска, туку политичка, што директно го трасирало патот кон основањето на државата Израел, чиј прв претседател подоцна станал. Животот на Вајзман е приказна за ретка посветеност: науката како средство и ционизмот како крајна цел.

Хаим Вајзман е роден на 27 ноември 1874 година во Мотал, мало село во Руската Империја (денешна Белорусија). Иако доаѓал од скромно, но образовано семејство, неговиот интелектуален капацитет бил веднаш препознаен. Своето хемиско образование го стекнал во Германија и Швајцарија, докторирајќи на Универзитетот во Фрибург, Швајцарија, во 1899 година.
Неговата специјалност била органската хемија, а особено се интересирал за хемијата на боите и процесите на ферментација. Во 1904 година, тој емигрирал во Велика Британија, каде што добил академска позиција на Универзитетот во Манчестер. Токму таму, во лабораториите на Манчестер, Вајзман ги поставил темелите на неговиот најголем научен придонес, додека паралелно неговата политичка активност растела. Во Англија, тој брзо станал еден од водечките гласноговорници на ционистичкото движење.

Со избувнувањето на Првата светска војна, Британија се соочила со критичен недостаток на ацетон. Ацетонот бил неопходен како растворувач во производството на кордит, безчаден експлозив кој се користел за полнење на артилериските гранати. Традиционалните методи на синтеза не можеле да обезбедат доволни количини, а залихите на Британија се топеле.

Заглавени биле до овај процес:

Вајзман, користејќи ја својата експертиза за ферментација, ја искористил бактеријата Clostridium acetobutylicum (позната како Weizmann Organism). Тој развил индустриски процес (познат како A-B-E процес за ацетон-бутанол-етанол) во кој житото (првенствено пченка) се ферментира за да се произведе огромно количество чист ацетон. Овој метод, познат како бутанол-ацетон ферментација, бил пресвртна точка во биохемиската индустрија и директно ги решил проблемите на британското Министерство за муниција. Оваа клучна услуга не само што го спасила воениот напор на Сојузниците, туку и му донела на Вајзман директен пристап до највисоките нивоа на британската влада.

Со избувнувањето на Првата светска војна, Британија се соочила со критичен недостаток на ацетон (CH₃COCH₃). Ацетонот бил клучен за стабилизирање и желатинирање на нитроцелулозата во производството на кордит, моќен безчаден (бездимен) експлозив. Традиционалните хемиски методи, како што е сувата дестилација на калциум ацетат, биле скапи и недоволно продуктивни за воените потреби. Воената машинерија била пред колапс.

Вајзман, користејќи ја својата експертиза за ферментација, развил индустриски процес во кој ја искористил бактеријата Clostridium acetobutylicum (позната и како Weizmann Organism). Овој процес, познат како A-B-E процес (за Aцетон, Бутанол, Eтанол), ја претставувал анаеробната ферментација на јаглехидрати (најчесто скроб од пченка или меласа).

Во суштина, Вајзман ја оптимизирал способноста на оваа бактерија да го претвора скробниот шеќер во трите главни органски растворувачи. Оваа биолошка синтеза се одвива преку сложени метаболички патишта, но крајната стехиометрија може да се сумира како претворање на хексозите (како што е гликозата) во финални производи.

Процесот е ефикасен бидејќи овозможува производство на големи количини ацетон.(CH₃COCH₃), бутанол (CH₃(CH₂)₃OH) и етанол (CH₃CH₂OH) во однос приближно 3:6:1.

Наједноставната, но нецелосна, хемиска равенка за ферментацијата на гликоза во ацетон и бутанол од оваа бактерија може да се претстави на следниов начин:
C₆H₁₂O₆ + Clostridium acetobutylicum = CH₃COCH₃ + CH₃(CH₂)₃OH + CO₂ + H₂

Оваа биотехнолошка постапка ја заменила неефикасната хемија со масовно, биолошки контролирано производство, директно решавајќи ги проблемите на британското Министерство за муниција и претставувајќи револуција во индустриската микробиологија. Оваа клучна услуга не само што го спасила воениот напор на Сојузниците, туку и му донела на Вајзман директен пристап до највисоките нивоа на британската влада.

Како што Британија била спасена од научниот пробив на Вајзман, високи функционери, вклучувајќи го и тогашниот министер за муниција Винстон Черчил и министерот за надворешни работи Артур Балфур, покажале огромна благодарност. Според легендарната анегдота, Вајзман бил прашан што сака како награда за неговиот бесценет придонес.

Наместо да побара пари, почести или личен профит, Вајзман одговорил дека неговата единствена желба е политичка поддршка за создавање „национален дом за еврејскиот народ во Палестина“. Неговата хемиска генијалност станала најмоќната алатка на ционизмот. Како директен резултат на неговото влијание и политичка преговарачка моќ, на 2 ноември 1917 година, британската влада ја издала Балфуровата декларација, јавно изразувајќи поддршка за формирање на еврејски национален дом во Палестина. Ова е веројатно најзначајниот историски пример каде научен изум бил директно разменет за политичка цел.

По завршувањето на војната, побарувачката за ацетон се намалила, но Вајзман веднаш ја насочил својата технологија кон цивилниот сектор. Имено, другиот главен производ од неговиот A-B-E процес, бутанолот (CH₃(CH₂)₃OH), станал исклучително важен во новата индустрија за автомобилски лакови (лакери). Бутанолот бил совршен растворувач за производство на нитроцелулозни лакови, кои овозможиле масовна, брза и ефикасна бојадисување на автомобилите (како што е Форд). Така, неговото откритие продолжило да ја обликува индустријата, овојпат преку хемијата на премази.

Подеднакво важно, тој ја насочил својата енергија кон градење на научна инфраструктура за идниот Израел. Бил главен двигател за основањето на Хебрејскиот универзитет во Ерусалим во 1925 година. Подоцна, во 1934 година, ја основал Институтот за истражување Даниел Сјиф во Реховот (кој по смртта на неговата сопруга станал Институт за наука Вајзман). Неговото верување било дека науката е душата на една нација, и дека научната извонредност е клучна за опстанокот и развојот на идната држава.

По смртта на Хаим Вајцман во 1952 година, на Алберт Ајнштајн официјално му било понудено да стане претседател на Израел. Тој љубезно ја одбил понудата, објаснувајќи дека нема ниту политичко искуство ниту соодветни вештини за таква функција и дека цел живот му припаѓал на науката и размислувањето, а не на управувањето со држава.

„Јас имам длабока приврзаност кон еврејскиот народ, но немам природен талент за справување со луѓе и официјални должности.“